Стратегияи пешгирӣ, назорати бемориҳои ғайрисироятӣ ва осеббардорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040

1. МУҚАРРАРОТИ УМУМӢ 

1. Стратегияи пешгирӣ, назорати бемориҳои ғайрисироятӣ ва осеббардорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 (минбаъд - Стратегия) ҳадаф, вазифа ва афзалиятҳои ошкорсозии бармаҳали бемориҳо, паст кардани сатҳи беморшавӣ, коҳиш додани фавти бармаҳал ва маъюбият аз бемориҳои ғайрисироятӣ ва беҳтар намудани сифати ҳаётро муайян менамояд.

2. Тибқи гузориши Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ дар иҷлосияи 77-уми Ассамблеяи генералии Созмони Милали Мутаҳид, ки моҳи сентябри соли 2022 баргузор гардид, бемориҳои ғайрисироятӣ яке аз мушкилоти ҷиддии соҳаи тандурустӣ ва рушд дар ин аср мебошад. Аз бемориҳои ғайрисироятӣ ҳар ду сония як нафар одами синни то 70 мефавтад, онҳо ҳар сол ҳаёти 41 миллион нафарро аз байн бурда, тақрибан аз чор се ҳиссаи фавт дар ҷаҳон мебошанд.

3. Масъалаи пешгирӣ ва назорати бемориҳои ғайрисироятӣ чун дар дигар давлатҳои аъзои Бюрои Аврупоии Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ ва умуман ҷаҳони муосир масъалаи мубрам арзёбӣ мегардад. Зеро бемориҳои ғайрисироятӣ, аз ҷумла бемориҳои дилу раг, саратон, осебҳо, диабети қанд, бемориҳои музмини шушу роҳҳои нафас, ихтилоли солимии равонӣ яке аз сабабҳои асосии маъюбшавӣ ва зиёда аз 70 дарсад фавти шаҳрвандон дар ҷаҳон мебошанд. Оқибатҳои ин бемориҳо аз доираи соҳаи тандурустӣ берунанд ва ҳамкории фаъоли байнисоҳавӣ барои ҳалли мушкилот зарур аст.

4. Тасдиқи Конвенсияи қолабии Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ оид ба мубориза бар зидди тамоку ва ба имзо расидани Эъломияи Вена оид ба ғизо ва бемориҳои ғайрисироятӣ дар партави сиёсати «Саломатӣ 2020» ва ҳамроҳшавӣ ба ҳаракати глобалӣ оид ба васеъшавии ғизо ҷонибдории баланди кишварро аз ҳалли масоили марбут бо бемориҳои ғайрисироятӣ нишон медиҳад ва дар маҷмуъ метавонад барои мудохилаи фаъолтар ҷиҳати идоракунии беҳтари хатарҳои бемориҳои ғайрисироятӣ мувофиқ эътироф гардад.

5. Барои бартараф кардани сарбории зиёд шудани бемориҳои ғайрисироятӣ дар ҷаҳон соли 2012 Ассамблеяи умумиҷаҳонии тандурустӣ дар доираи қатъномаи «WHA 65.8» ҳадафи муҳимми глобалиро барои коҳиш додани фавти бармаҳал аз бемориҳои ғайрисироятӣ то 25 дарсад то соли 2025 тасдиқ кардааст. Сарфи назар аз талошҳои соҳаи тандурустӣ, пешгӯии сарбории бемориҳо номусоид боқӣ мемонад ва бемориҳои музмини ғайрисироятӣ ҳамчун патологияи пешбаранда боқӣ мемонанд.

2. ТАҲЛИЛИ УМУМИИ ВАЗЪ ВА САМТҲОИ АФЗАЛИЯТНОКИ СТРАТЕГИЯ

6. Ҳангоми таҳлили маълумоти ҷаҳонӣ оид ба сабабҳои асосии фавт дар байни ҳамаи бемориҳое, ки аз ҷониби Донишкадаи андозагирии нишондиҳандаҳо ва баҳодиҳии ҳолати саломатӣ дар соли 2019 пешниҳод шудаанд, бемории ишемиявии дил - 16,17 дарсад ва вайроншавии хунгардии майнаи сар (инсулт) - 11,59 дарсад, саратон - 17,7 дарсад, диабети қанд - 2,7 дарсад ва бемориҳои музмини обструктивии шуш - 5,8 дарсадро ташкил менамоянд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сатҳи бемориҳо нисбатан баландтар буда, ишемиявии дил - 27,8 дарсад, вайроншавии хунгардии майнаи сар - 12,2 дарсад ва диабети қанд - 3,4 дарсад, бемориҳои саратон - 10,8 дарсад ва каме пасттар бемориҳои музмини обструктивии шуш - 2,33 дарсад мебошад.

7. Тавре маълум аст, инкишофи бемориҳои ғайрисироятӣ аз таъсири омилҳои хавф вобаста буда, онҳо ба тағйирнашаванда (синну сол, ҷинс ва ирсият) ва тағйирёбанда тақсим мешаванд. Дар баробари ин омилҳои тағйирёбанда низ ба ду гурӯҳи калон тақсим мешаванд: рафторӣ (истифодаи тамоку, аз ҷумла бедуд (нос), суйистифода аз машрубот, ғизои носолим ва фаъолияти нокифояи ҷисмонӣ (гиподинамияи ҷисмонӣ) ва биологӣ (гипертонияи шараёнӣ, диабети қанд/вайроншавии таҳаммулпазирӣ ба глюкоза, фарбеҳӣ ва дислипидемия), ки бевосита аз омилҳои рафтор вобаста аст.

8. Солҳои 2017 ва 2023 дар Тоҷикистон бо дастгирии Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ таҳқиқоти паҳншавии омилҳои хавф барои бемориҳои ғайрисироятӣ дар байни шахсони 18-69-сола (2718 нафар) гузаронида шуд. Тибқи маълумоти таҳқиқот коҳиши нисбатан ками чунин омилҳои хавфи рафторӣ, ба монанди гиподинамия (аз 28,3 дарсад то 24,7 дарсад), истеъмоли ками мева (аз 62,7 дарсад то 52,2 дарсад), истеъмоли намак (аз 31,2 то 21,6 дарсад), истеъмоли тамоку (аз 13,5 дарсад то 13,1 дарсад), суйистифода аз машрубот (аз 5,0 дарсад то 1,9 дарсад) мушоҳида мешавад. Таҳқиқот афзоиши вазни зиёдатӣ ва фарбеҳиро нишон дод, ки ҳиссаи шахсони фарбеҳ дар соли 2017 13,5 дарсадро ташкил дод, дар соли 2023 то 16,9 дарсад афзоиш ёфт, шумораи шахсони вазни зиёд аз 33,2 дарсад то 33,9 дарсад каме афзуд ва дар маҷмуъ нишондиҳандаи умумии фарбеҳӣ ва вазни зиёд аз 46,7 дарсад то 50,8 дарсад афзоиш ёфт. Пастшавии ками паҳншавии гипертензияи шараёнӣ 1,7 дарсад: аз 32,2 дарсад то 30,5 дарсад мушоҳида мешавад. Шумораи шахсоне, ки дар таҳқиқот фишори шараёниашон чен карда шуд, гипертензияи шараёнӣ ошкор карда нашуд: аз 51,2 дарсад то 56,5 дарсад афзоиш ёфтааст. Ҳиссаи шахсоне, ки ҳеҷ гоҳ фишори шараёниашонро чен накардаанд, аз 34,9 дарсад то 27,2 дарсад ва ҳиссаи шахсоне, ки гипертензияи шараёнии ошкоршуда доранд, аз 13,9 дарсад то 11,6 дарсад коҳиш ёфтааст. Ҳиссаи қабулкунандагони табобати зиддигипертензивӣ аз 13,0 дарсад то 26,9 дарсад беш аз 2 маротиба афзудааст, аммо ҳангоми афзоиши нишондиҳандаи назоратшавандаи фишори шараёнӣ аз 4,0 дарсад то 11,4 дарсад, ҳамзамон нишондиҳандаи назоратнашавандаи фишори шараёнӣ дар қабулкунандагони зиддигипертензивӣ аз 9,0 дарсад то 15,5 дарсад афзоиш ёфтааст. Инчунин таҳқиқот нишон дод, ки гликемияи вайроншуда дар меъдаи холӣ нисбатан баланд аст - 6,5 дарсад ва сатҳи баланди глюкоза дар меъдаи холӣ - 4,5 дарсади соли 2017 соли 2023 мувофиқан ба 10,2 дарсад ва 6,9 дарсад афзоиш ёфтааст. Паҳншавии гиперхолестеринемия аз 10,4 дарсад то 13,5 дарсад афзоиш ёфт. Нишондиҳандаҳои пешгирии оризаҳои дилу раг, ба монанди истеъмоли аспирин аз 2,0 дарсад то 3,2 дарсад ва статинҳо аз 0,5 дарсад то 1,9 дарсад беҳтар шуданд.