Боқарори Ҳукумати
Ҷумҳурии Тоҷикистон
аз "3" майи соли 2010
№ 209 тасдиқ шудааст
Боқарори Ҳукумати
Ҷумҳурии Тоҷикистон
аз "3" майи соли 2010
№ 209 тасдиқ шудааст
Барномаи давлатӣ оид ба омӯзиш ва нигаҳдории пиряхҳои Тоҷикистон барои солҳои 2010-2030
Муқаддима
Барномаи давлатӣ оид ба омӯзиш ва нигаҳдории пиряхҳои Тоҷикистон барои солҳои 2010-2030 (минбаъд-Барнома), ҷиҳати мониторинги доимӣ ва омӯзиши пиряхҳои Тоҷикистон таҳия гардидааст.
Дар Тоҷикистон беш аз 8 ҳазор пирях мавҷуд аст, ки қариб 8 фоизи тамоми масоҳати мамлакатро ташкил медиҳанд. Дар пиряхҳо қариб 550 км. мукааб оби ширин ҷамъ шудааст, ки қариб нисфи оби ҷории дарёҳои Тоҷикистонро ташкил медиҳад.
Тоҷикистон маркази калони яхбандии муосир дар Осиёи Марказӣ маҳсуб меёбад ва пиряхҳое, ки дар қаламрави он қарор доранд, на танҳо анборҳои об, балки танзимкунандаи шоридани оби дарёҳо ва иқлим мебошанд. Пиряхҳо ва барфҳои доимии Тоҷикистон сарчашмаи асосии таъмини оби дарёҳои ҳавзаи баҳри Арал мебошанд. Ҳар сол обшавии захираҳои барфию яхӣ якчанд километр мукааб оби софу ширин медиҳад.
Дар ноҳияҳои кӯҳии Осиёи Марказӣ минтақаҳои калонтарини яхбандии муосир воқеанд. Пиряхҳо пас аз барфҳои мавсимӣ, ҷиҳати таъмини дарёҳо бо об, сарчашмаи дуюм маҳсуб меёбанд. Дар мавсими тобистон бошад, аз моҳи июл то моҳи сентябр, ҳангоми ҳосилбардорӣ, пиряхҳо сарчашмаи ягонаи таъмини дарёҳо бо об мебошанд. Онҳо захиракунандаи табиии оби ширин буда, аҳамияти онҳоро дар минтақа арзёбӣ намудан ғайриимкон аст. Вале таҳқиқоти умумии яхбандии минтақа охирин маротиба то соли 1990 гузаронида шуда буд.
Дар айни замон, бо сабаби гармшавии глобалӣ, таназзули пиряхҳо ба амал омада, онҳо назар ба он ки ташаккул ёбанд, бештар об мешаванд. Ҳоло об шудани барф дар баландкӯҳҳо на дар аввали моҳи апрел, чӣ тавре ки дар гузаштаи на он қадар дур буд, балки дар нимаи моҳи март оғоз мешавад. Бештар камобӣ ва хушксолӣ ба назар мерасад. Масоҳати пиряхҳо дар канорҳои системаҳои кӯҳӣ то 0,8 -1,0 фоиз дар як сол кам мегардад.
Дигар ҷанбаи муҳими тағйирёбии глобалии иқлим, ин таъсири он ба захираҳои оби ширини ҷаҳон мебошад. Маълум аст, ки об - захираи ивазнашаванда, дорои аҳамияти асосӣ ҷиҳати рушди устувор, нигоҳдории ҳаёт дар сайёра, таъмини саломатӣ ва некӯаҳволии аҳолии ҷаҳон мебошад. Ҳоло дар шароити тағйирёбии иқлим дар хушкӣ, махсусан дар ноҳияҳои хушку камбориши сайёра, масъалаи обтаъминкунии аҳолӣ ва рушди бахшҳои иқтисодиёт, ки ба захираҳои оби ширин вобаста аст, бисёр шадид меистад. Ташвишовар он аст, ки захираҳои оби ширин кам шуда, сифати он паст мегардад.
Дар Конфронс оид ба тағйирёбии иқлим дар шаҳри Копенгаген, бо мақсади таъмини амнияти об дар Осиёи Марказӣ аз ҷониби Тоҷикистон гузаронидани ташхиси умумии таъсири системаи истифодабарии об ба вазъи экологӣ дар минтақа пешниҳод гардид. Инчунин арз карда шуд, ки дар шароити таркиши демографӣ ва бе назорат ба кор андохтани заминҳои нав, инчунин хароҷоти ифроткорона ва бетартибонаи об, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Созмони Милали Муттаҳид ва сохторҳои дахлдори он муроҷиат менамояд, ки ташхиси умумии таъсири системаи мутлақо фарсуда ва бесамари истифодабарии оби минтақа, инчунин шумораи зиёди обанборҳои поёнобро ба вазъи экологӣ гузаронад.
Дар конфронси сеюми иқлимӣ дар шаҳри Женева, Тоҷикистон бо ташаббуси таъсиси Фонди байналмилалии нигахдории пиряхҳо баромад намуд.
...